Ηραία Αρκαδίας

Οι γνώσεις μας για την ιστορική διαδρομή της περιοχής όπου εδραζόταν η αρχαία πόλη Ηραία της Αρκαδίας παραμένουν ως σήμερα αποσπασματικές. Όποιες πληροφορίες έχουμε για την αρχαία Ηραία προέρχονται περισσότερο από γραπτές μαρτυρίες και περιηγήσεις, παρά από τα αποτελέσματα ανασκαφών. Στο πλαίσιο των περιηγήσεών του στην Αρκαδία ο Παυσανίας (8.26.1-4) υπήρξε ο πρώτος που έκανε αναφορά στην πόλη της αρχαίας Ηραίας. Στις αρχές του 19ου αι. ο Martin Leake ακολούθησε το οδοιπορικό του Παυσανία. Έναν αιώνα περίπου αργότερα, στα 1930 ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς πραγματοποίησε τις μοναδικές ως σήμερα ανασκαφικές έρευνες στην πόλη της αρχαίας Ηραίας. Οι ανασκαφικές εργασίες διήρκησαν συνολικά σαράντα-πέντε ημέρες, είχαν διερευνητικό χαρακτήρα και έφεραν στο φως πολύτιμες, όσο και διάσπαρτες, πληροφορίες για την αρχαία αυτή πόλη. Ορατά κατάλοιπα πόλης δεν σώζονται σήμερα στην περιοχή της Ηραίας. Η μεγαλύτερη πυκνότητα ευρημάτων εντοπίζεται στο σημερινό οικισμό του Αγίου Ιωάννη και σε καλλιεργούμενες πεδινές εκτάσεις δυτικά και νότια αυτού. Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα έχουν εντοπισθεί και λίγο νοτιότερα, μεταξύ των οικισμών Κακουραίικα και Κόρακα, τα οποία έχουν σχετισθεί από περιηγητές με την πόλη Μελενέαι.


Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, η Ηραία βρισκόταν στην βόρεια και την ανατολική πλευρά του Αλφειού ποταμού, δεκαπέντε στάδια μακριά από τον ποταμό Λάδωνα. Η αρχαία πόλη εκτεινόταν από την περιοχή των Λουτρών έως το Παλαιόκαστρο, συνόρευε με τη Μεγαλοπολίτιδα, κα περιβαλλόταν από δίκτυο ορεινών θέσεων. Κάποιες από αυτές ήταν η θέση Παλαιόκαστρο, η θέση Ελληνικό και η θέση Όχθια. Από τον 7ο αιώνα η Ηραία απέκτησε μεγάλη δύναμη και εξελίχθηκε σε σημαντική πόλη των Αρκάδων.


Με βάση τις περιγραφές του Παυσανία στην πόλη της αρχαίας Ηραίας υπήρχαν τέσσερις ναοί: ένας ναός του Διονύσου, ένας ναός του Πάνα, ένας ναός της Ήρας και ένα ναός αφιερωμένος στα παιδιά του Ασκληπιού. Το 1930 ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς πραγματοποίησε ανασκαφικές εργασίες ανοίγοντας αρκετά ερευνητικά μέτωπα κοντά στην κοινότητα Άγιος Ιωάννης, στην περιοχή μεταξύ των οικισμών Λουτρά και Κακουραίικα, στα χαμηλά πρανή της ανατολικής και βορειοανατολικής όχθης του Αλφειού ποταμού και σε μικρή απόσταση από αυτόν. Ως πρώτο σημείο έρευνας επέλεξε τη θέση Παλιοεκκλησιά. Εκεί εντόπισε τα θεμέλια ενός αρχαίου ναού. Πιο συγκεκριμένα, εντοπίστηκε η ευρεία είσοδός στον κύριο χώρο του ναού, και στοιχεία ενός δωρικού κιονόκρανου. Ο Φιλαδελφεύς ταύτισε αυτό το εύρημα με έναν από τους τέσσερις ναούς που αναφέρει ο Παυσανίας, χωρίς όμως να μπορεί να ταυτίσει σε ποια θεότητα ήταν αυτός αφιερωμένος καθώς δεν εντοπίστηκε επιγραφή ή κάποιο άλλο διακριτικό στοιχείο. Δυτικά του ναού σε απόσταση περίπου 60 μέτρων αποκαλύφθηκε ένα ακόμα κτήριο. Πρόκειται για επίμηκες οικοδόμημα, το οποίο πιθανόν να συνιστούσε μέγαρο, και ήταν διαιρεμένο με εγκάρσιους τοίχους σχηματίζοντας τέσσερις αίθουσες. Η χρήση του κτηρίου είναι ασαφής, καθώς δεν μπορεί να χαρακτηριστεί με βεβαιότητα ούτε ως στοά, αλλά ούτε ως ιδιωτική οικία. Από τις αίθουσες αυτές οι τρεις ήταν μεγάλων διαστάσεων, ενώ η δυτικότερη από αυτές ήταν αρκετά μικρότερη. Τα δωμάτια προσεγγίζονταν από πολλές εισόδους στα βόρεια και τα νότια του κτηρίου, ενώ στο μέσο του κτηρίου αναγνωρίζονται οι κύριες είσοδοι σχηματίζοντας ένα είδος προδρόμου. Σε κακή κατάσταση διατήρησης σώζεται κίονας ιωνικού ρυθμού. Από τις επιχώσεις του κτηρίου ήρθε στο φως σημαντικός αριθμός κινητών ευρημάτων, όπως νομίσματα, ήλοι, τεμάχια μολύβδου, θραύσματα αγγείων και πήλινα σταθμία. Τα ευρήματα χρονολογούνται στην ύστερη αρχαιότητα, στους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους.


Σε απόσταση 30 μ. νοτιοδυτικά του μεγαρωειδούς αυτού κτηρίου αποκαλύφθηκε μικρό, ορθογώνιο κτήριο το οποίο αναγνωρίστηκε ως υπόκαυστο που συνιστά τυπική κατασκευή κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Η κατασκευή αυτή ενδεχομένως σχετίζεται με το παρακείμενο κτήριο που περιγράφηκε παραπάνω. Σε μικρή απόσταση από το υπόκαυστο ήρθε στο φως ψηφιδωτό σε αρκετά καλή κατάσταση διατήρησης, τετράγωνου σχήματος, και μεγέθους 5,00 x 5,50 μ. Παραπλεύρως του ψηφιδωτού εντοπίστηκε δεξαμενή μικρών διαστάσεων η οποία διέθετε σωλήνα εκροής υδάτων και ήταν επιχρισμένη με ασβεστιτικό κονίαμα. Ο εντοπισμός του ψηφιδωτού μαρτυρεί την πιθανή ύπαρξη μιας μεγάλης ιδιωτικής κατοικίας ή μεγάρου.


Ο Φιλαδελφεύς συνέχισε τις διερευνητικές ανασκαφικές εργασίες και σε άλλα σημεία της πόλης της αρχαίας Ηραίας. Στη θέση Ανεοδούρα, όπου στο παρελθόν είχε εντοπιστεί τμήμα αγάλματος ανδρικής μορφής, εντοπίστηκαν τα θεμέλια ενός ακόμα κτηρίου με ορθογώνια δωμάτια. Σε μια προσπάθεια εντοπισμού της Νεκρόπολης της αρχαίας Ηραίας, πραγματοποίησε δοκιμαστικές τομές και στους πρόποδες της Ακρόπολης του οικισμού, όπου εντοπίστηκαν θεμέλιοι λίθοι του αρχαίου περιβόλου. Ανατολικά του περιβόλου ήρθαν στο φως ενδείξεις εντοπισμού του υδραγωγείου της αρχαίας πόλης.


Μετά το πέρας των σύντομων ανασκαφικών εργασιών το 1930 από τον Αλέξανδρο Φιλαδελφεύς ακολούθησαν αρκετές δεκαετίες αρχαιολογικής αδράνειας στην περιοχή. Στα όρια της Ηραίας των ιστορικών χρόνων, έχουν έρθει στο φως τρία μυκηναϊκά νεκροταφεία. Το ένα από αυτά αποκαλύφθηκε όταν τη δεκαετία του 1980 ο Θεόδωρος Σπυρόπουλος, ως Προϊστάμενος της τότε Ε’ ΕΠΚΑ, ανέσκαψε περί τους 100 μυκηναϊκούς τάφους στην θέση Παλαιόπυργος, δυτικά του Παλαιόκαστρου. Το υλικό των ερευνών αυτών παραμένει αδημοσίευτο. Ένα ακόμα μυκηναϊκό νεκροταφείο εντοπίστηκε μετά από ανασκαφή ενός τάφου από εντοπισμένη συστάδα θαλαμοειδών τάφων στο λόφο του Αή Γιώργη της κοινότητας Λουτρών, ενώ ένα ακόμα νεκροταφείο καταγράφεται στον Άγιο Αθανάσιο στα Κακοραίικα.


Το 2005 πραγματοποιήθηκαν οι τελευταίες, μέχρι σήμερα, αρχαιολογικές δραστηριότητες στην περιοχή από την Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων του νομού Αρκαδίας Δρ. Άννα-Βασιλική Καραπαναγιώτη. Μετά από επίσκεψη και επιφανειακή έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο λόφου του Άη Γιώργη, εντοπίστηκαν στη νότια κλιτύ του λόφου τα κατάλοιπα ενός θαλαμοειδούς τάφου, καθώς και ενδείξεις για την ύπαρξη έξι τουλάχιστον ακόμα μυκηναϊκών τάφων του ίδιου τύπου, στοιχεία που ενισχύουν την υπόθεση ύπαρξης ενός μυκηναϊκού νεκροταφείου και υποδεικνύοντας τον εντοπισμό μιας νέας θέσης στη μυκηναϊκή Αρκαδία.


Βιβλιογραφία

  • Jost, M. 1985. Sanctuaires et cultes d’ Arcadie. École Francaise d’ Athènes, Études Péloponnésiennes IX. ParisLibrairie Philosophiques J.Vrin.
  • Καραπαναγιώτου, Α.Β. 2007. Λουτρά Ηραίας: Νέον μυκηναϊκό νεκροταφείο στη βορειοδυτική Αρκαδία. Πρακτικά του Ζ’ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, τ. Β’, 260–72.
  • Leake W.M. 1830. Travels in the More. With a map and plans II. London: Murray.
  • Φιλαδελφεύς, Α. 1931-32. Ανασκαφαί Ηραίας, Αρχαιολογικός Δελτίον 14, 57–70.